“Κοινωνικά Ψεύδη”: Πόσα ψέματα μας έχουν πει μεγαλώνοντας;

Στο προηγούμενο άρθρο μας, με τίτλο «Τα μεγαλύτερα ψέματα τα λέμε στον ίδιο μας τον εαυτό», αναφερθήκαμε εκτενώς σε κάποιες διακριτές κατηγορίες ψεμάτων, αποδέκτης των οποίων είναι ο ίδιος μας ο εαυτός.

Μήπως όμως εκτός από τα ψέματα με τα οποία προσπαθούμε να πείσουμε τους εαυτούς μας, αναδύεται ταυτόχρονα και μία άλλη μορφή ψεμάτων;

Αυτή των Κοινωνικών Ψευδών.

Μήπως εμπλεκόμαστε σε μία αέναη κυκλική αιτιότητα όπου είμαστε ταυτόχρονα δημιουργοί, κοινωνοί αλλά και αποδέκτες αυτών των συχνά επαναλαμβανόμενων στερεοτυπικών κοινωνικών μοτίβων συνδιαλλαγής και συνύπαρξης;

Οι κοινωνίες της δεκαετίας του ’50, του ’60, του ’70 και του ’80 απαιτούσαν από τις γυναίκες να κάθονται στο σπίτι, αντιμετωπίζοντάς τες σαν αναπαραγωγικές μηχανές χωρίς βούληση και προσωπικότητα. Ταυτόχρονα, θεοποιούσαν ένα εξιδανικευμένο πρότυπο άντρα ως «αρσενικό παλαιάς κοπής», όπου το παραμικρό ίχνος δακρύου θεωρούνταν δυσβάσταχτο πλήγμα ανδρισμού. Το να αποκτήσεις ένα σπίτι θεωρούνταν ύψιστο αγαθό, ο θεσμός του γάμου ήταν η μόνη διέξοδος ενώ τα παιδιά διασφάλιζαν έναν ευτυχισμένο και πετυχημένο βίο όσο στο μεταξύ το να θέλεις να εργασθείς ως ηθοποιός συνοδευόταν από την ρετσινιά «της ελαφράς ανηθικότητας».

Αλήθεια, πόσο απέχουν οι παραπάνω κοινωνικές κατασκευές από τη σημερινή υφιστάμενη κοινωνική πραγματικότητα;

Ζούμε σε μια κοινωνία που κατακλύζεται από στερεότυπα, προκαταλήψεις και κακέκτυπα προηγούμενων αιώνων, που αναπαράγει άκριτα και αναμασά  κάθε τι που της πλασάρεται σαν μια κατεκτημένη γνώση. Σε αυτή την κοινωνία, τα ¾ των ανθρώπων δηλώνουν απενοχοποιημένα, φιλελεύθερα, προοδευτικά, όντα που έχουν αποτινάξει από πάνω τους τον μανδύα των αναχρονιστικών πεποιθήσεων και έχουν κάνει σταθερά βήματα προς την δημιουργία μιας αναγεννημένης κοινωνίας.

Είτε θέλουμε να το πιστέψουμε είτε όχι, είμαστε όχι απλώς συμμέτοχοι αλλά και συνεχιστές αυτού το οποίο παλεύουμε δεκαετίες να αποτινάξουμε από την ταυτότητά μας. Άλλοι εν αγνοία μας και άλλοι εν γνώση μας, συνεχίζουμε με αμείωτο ρυθμό και σταθερή ακρίβεια να διαιωνίζουμε ολιστικά πρότυπα ζωής, να ξεστομίζουμε μεταμφιεσμένες αλήθειες και να παραχωρούμε απλόχερα στερεοτυπικές συμβουλές, πεπεισμένοι πλέον πως πράττουμε με γνώμονα το κοινό καλό.

Είμαστε φορείς κοινωνικών ψευδών.

Τι είναι λοιπόν τα κοινωνικά ψεύδη;

Ο όρος συναντάται κυρίως στην αγγλική βιβλιογραφία ως «Social Lies» και αναφέρεται στις στερεοτυπικές εκφράσεις που χρησιμοποιούνται στις κοινωνικές συνδιαλλαγές με αυτό που δηλώνουν να διαφέρει παρασάγγας από τις ισχύουσες κοινωνικές τάσεις, πεποιθήσεις και συνθήκες . Η ουσιαστική διαφορά των κοινωνικών ψευδών από τα στερεότυπα είναι ότι τα πρώτα έχουν την μορφή συμβουλών, προτροπών ή αντιλήψεων με θετικό επιφανειακά πρόσημο ενώ στον πυρήνα τους διατηρούν μια παθητικοεπιθετική μορφή έμμεσων μομφών και επικρίσεων, σε αντίθεση με τον έκδηλο υπεργενικευμένο αρνητικό χαρακτήρα των στερεοτυπικών πεποιθήσεων.

Τα 12 Κοινωνικά Ψεύδη που Αναπαράγουμε πιο Συχνά στην Καθημερινότητα.

  1. Δεν υπάρχει δεν μπορώ, υπάρχει δε θέλω.

Φυσικά και υπάρχει δεν μπορώ. Οι άνθρωποι είμαστε όντα ατελή. Με αδυναμίες, αχίλλειους πτέρνες, περισσότερο και λιγότερο δουλεμένα χαρακτηριστικά και ικανότητες και δεν χρειάζεται να νιώθουμε κανένα απολύτως ίχνος τύψεων που δεν είμαστε κατασκευασμένοι να τα καταφέρνουμε παντού. Μπορεί να μας γεννιούνται εκατοντάδες ανάγκες και επιθυμίες κατά τη διάρκεια της ζωής μας, το γεγονός πως δεν μπορούμε να ανταποκριθούμε με την ίδια επιτυχία σε όλες ή ακόμα και καθόλου, δεν καθιστά κανέναν ανίκανο ή λιγότερο υπολογίσιμο. Στη ζωή θεωρείται αρετή η ικανότητα να μπορείς να διαλέγεις πού θα αφιερώσεις την ενέργεια και το χρόνο σου χωρίς να χρειάζεται να σπαταλήσεις το σώμα και την ψυχή σου.

  1. Ένας επιτυχημένος γάμος θα σε κάνει ευτυχισμένο/η.

Η ευτυχία στη ζωή μας προέρχεται από μέσα προς τα έξω. Κανένας Άλλος και καμία εξωγενή συνθήκη δεν θα σε μεταμορφώσει σε ευτυχισμένο άνθρωπο αν εσύ ο ίδιος δεν έχεις κατακτήσει για τον εαυτό σου την προσωπική σου ευημερία και εσωτερική ισορροπία. Ένας επιτυχημένος γάμος μπορεί να σε κάνει ευτυχισμένο όντως, μπορεί όμως και όχι. Μπορεί να σε βραχυπρόθεσμα ευτυχισμένο και μακροπρόθεσμα δυστυχισμένο. Μπορεί να σε κάνει βραχυπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα ευτυχισμένο ή και ακριβώς το αντίθετο. Οι συνδυασμοί είναι πολύ, το ίδιο και οι πιθανότητες. Σε καμία περίπτωση ωστόσο, η πρόταση δεν μπορεί να είναι καταφατική. Πώς ορίζεται ο επιτυχημένος γάμος; Κατά τον ίδιο τρόπο, πώς ορίζεται η ευτυχία; Ο καθένας μπορεί να γνωρίζει την απάντηση μόνο για τον εαυτό και σίγουρα η συνθήκη του γάμου δεν είναι –ευτυχώς-μονόδρομος προς την κατάκτηση της προσωπικής ευτυχίας.

  1. Ο γάμος σκοτώνει τον έρωτα.

Ο έρωτας είναι μια συνθήκη πολύ προσωπική, μεταξύ δύο ανθρώπων που ορίζεται κατεξοχήν από τα συναισθήματα και τις ανάγκες των ίδιων. Τα αληθινά συναισθήματα δεν φθείρονται, αλλάζουν μορφή, ποιότητα και χαρακτήρα. Μετατρέπονται σε κάτι διαφορετικό που οδηγεί στην συνέχιση ή στη διάλυση. Ωστόσο, μια εξωτερική συνθήκη, όπως ο γάμος, δεν είναι ικανή από μόνη της να προκαλέσει τη διάλυση αυτή. Οι άνθρωποι και οι δράσεις τους είναι αυτοί που διαθέτουν τη δύναμη στα χέρια τους να μεταμορφώσουν τις συνθήκες, τα θέλω τους και τα συναισθήματά τους, ανά πάσα στιγμή, σε ότι ορίζει η βούλησή τους. Οι εξωγενείς παράγοντες έχουν τη δύναμη να «σκοτώσουν» τα εκάστοτε συναισθήματα μόνο όταν οι εμπλεκόμενοι τους παραχωρήσουν το χώρο να το πράξουν.

  1. Ένα παιδάκι θα ολοκληρώσει την ευτυχία σου.

Το έχεις ακούσει από τη μαμά σου, το μπαμπά σου, τις θείες του χωριού, την ξαδέρφη σου που έκανε πρόσφατα παιδάκι, την κυρία στο σούπερ-μάρκετ ακόμη και από τις σειρές που μπορεί να παρακολουθείς στην τηλεόραση. Ίσως να αποτελεί την πιο χιλιοειπωμένη μάστιγα όλων των αιώνων. Όπως αναφέρθηκε και παραπάνω, κάθε άνθρωπος έχει τη δυνατότητα να ορίσει μόνος του το τί είναι αυτό που τον κάνει ευτυχισμένο ή όχι. Αν για κάποιους ένα παιδί θεωρείται προσωπική ολοκλήρωση, κάποιοι άλλοι διαθέτουν ακέραιο το δικαίωμα να θεωρούν τον εαυτό τους ολοκληρωμένο ως μονάδα, συντροφιά με ένα σκύλο ή και δέκα, βιώνοντας την ευτυχία στην άθληση, τις βόλτες με τους φίλους τους ή παίζοντας με τα ανίψια τους. Η ζωή σου είναι μικρή για να ορίζεται από τις ανεκπλήρωτες ανάγκες και τους ευσεβείς πόθους των τρίτων για εσένα. Εσύ είσαι ο ζωγράφος της δικής σου ευτυχίας και μπορείς να χρησιμοποιήσεις όποια χρώματα εσύ επιλέξεις για τον προσωπικό σου καμβά.

  1. Δεν με νοιάζουν τα πτυχία, δεν είναι το παν.

Άλλο ένα κοινωνικό ψέμα που η πραγματικότητα έρχεται να διαψεύσει. Είμαστε σίγουρα υπέρμαχοι αυτής της δήλωσης, μέχρι τη στιγμή που το παιδί θα ανακοινώσει ότι δε θέλει να σπουδάσει, ότι θα γίνει τραγουδιστής ή ηθοποιός, ότι δε θέλει να ξεκινήσει φροντιστήριο. Οι γονείς του 21ου αιώνα δηλώνουν open-minded  με τον επαγγελματικό προσανατολισμό των παιδιών τους ενώ ταυτόχρονα κάνουν δύο δουλειές για να ξεπληρώσουν τα φροντιστήρια που τα παιδιά τους εξαρχής δήλωσαν πως δεν θέλουν να παρακολουθήσουν. Στην παράσταση αυτή, υπάρχει ένα μονόλογος περί ελεύθερων επιλογών με την εξασφαλισμένη στήριξη των γονιών όποια κι αν είναι η τελική απόφαση ενώ στο δεύτερο μέρος υπονομεύει πάντα η ατάκα «πάντως εγώ στο φροντιστήριο θα σε γράψω, μην πεις μετά ότι δυο στερήσαμε την ευκαιρία να μορφωθείς». Αυτό ονομάζεται «διπλό μήνυμα» και μαζί με το κοινωνικό ψεύδος νούμερο 4, αποτελεί άλλη μια μάστιγα πολύ καλά εγκαθιδρυμένη στο υπολογιστικό σύστημα της κοινωνίας μας.

  1. Αγάπησε το σώμα σου.

Και αφού μιλάμε για διπλά μηνύματα ίσως αυτό να είναι άλλο ένα από τα κοινωνικά ψεύδη που ούτε πιστεύουμε, ούτε μπορούμε να υποστηρίξουμε σταθερά και ανεπηρέαστα. Ακόμη και αν φαίνεται σαν ένας λογικοφανής και προοδευτικός ισχυρισμός για τα δεδομένα του 21ου αιώνα, οι παλμοί της κοινωνίας κινούνται σε άλλους ρυθμούς. «Αγάπησε το σώμα σου αλλά μην το παραγαπήσεις γιατί πέντε – έξι κιλάκια κάτω θα την έχεις τη δουλειά στο τσεπάκι σου», «Αγάπησε το σώμα σου αλλά κοίτα παράλληλα τι προβάλουν τα social media και τα πάνελ των ψυχαγωγικών εκπομπών». Αγάπησε το σώμα σου αλλά μάθε πως πίσω από την πιασάρικη αυτή φράση κρύβεται η ωμή αλήθεια μιας τελειοθηρικής και επιφανειακής κοινωνίας. Αγάπησε λοιπόν το σώμα σου όχι μία φορά αλλά δέκα περισσότερες, γιατί οι άλλοι δεν θα το αγαπήσουν ακόμα κι αν στο πουν. Κι αν δεν το αγαπάς, δεν είσαι αναγκασμένος/η να το κάνεις. Είναι δικό σου, μπορείς να το κάνεις ό,τι θέλεις και έχεις την επιλογή να το αλλάξεις, χωρίς τύψεις και ενοχές, χωρίς το φόβο μην θεωρηθείς κομπλεξικός/ή. ΕΙΣΑΙ ΔΙΚΟΣ ΣΟΥ.

  1. Οι άντρες δεν κλαίνε.

Οι άντρες είναι άνθρωποι και όλοι οι άνθρωποι έχουν στιγμές αδυναμίας ή και ανάγκης για ψυχική εκτόνωση μέσω των δακρύων. Το να επιλέγεις όποιον τρόπο σε κάνει να νιώθεις ψυχική ανάταση και ανακούφιση για να εκφράσεις δυσάρεστα, πιεστικά ή ακόμη και συγκινησιακά συναισθήματα δεν αποτελεί ένδειξη αδυναμίας ή εαυαλωτότητας. Αντίθετα, η ικανότητα να μπορεί κάποιος να εξωτερικεύει ψυχοπιεστικά συναισθήματα και να αποφορτίζεται μέσω αυτή της οδού ενέχει τεράστιο ψυχικό θάρρος, αγάπη προς τον εαυτό και επίγνωση της σημαντικότητας της έκφρασης. Οι άντρες φυσικά και κλαίνε και όποιοι υποστηρίζουν το αντίθετο ως υγιή απόδειξη ανδρισμού, ίσως θα έπρεπε να επαναπροσδιορίσουν μέσα τους εκείνες τις αξίες που τους έχουν οδηγήσει στην ταύτιση του κλάματος με την αδυναμία.

  1. Καμία δουλειά δεν είναι ντροπή.

-«Κομμώτριες; Απαπαπα, κουτσομπόλες.»

-«Άντε ρε, τι να σου πει αυτός; Τί ξέρει; Ταρίφας είναι.»

-«Τί ανάγκη έχει αυτός; Δημόσιος υπάλληλος είναι. Ξέρεις τι κάνουν αυτοί όλη μέρα; Τίποτα.»

-«Εκπαιδευτικός σου λέει. Τέτοιος εκπαιδευτικός γίνομαι και εγώ. Που κάθονται τρεις μήνες το καλοκαίρι και πληρώνονται για να γυρνάνε από παραλία σε παραλία.»

-«Είσαι καλά; Αυτή τραγουδάει πρώτο τραπέζι πίστα στα μπουζούκια. Γύρευε εσύ πώς έφτασε μέχρι εκεί.»

-«Φτου, φτου, φτου. Έχουνε λέει οίκο τελετών. Άκου οίκο τελετών. Κοράκι είναι.»

-«Με σκουπιδιάρη να τα φτιάξεις εσύ.»

-«Είναι λέει ψυχολόγος. Πας εκεί, σου δίνει δυο τρεις συμβουλές και σου ζητάει 50 ευρώ; Αυτό το κάνω κι εγώ.»

Πόσο σίγουροι εξακολουθείτε να είστε ότι η δουλειά δεν θεωρείται ντροπή από όλους;

  1. Τα χρήματα δεν φέρνουν την ευτυχία.

Εγχειρίδια αυτοβελτίωσης, σύμβουλοι προσωπικής ανάπτυξης, αποφθέγματα σε τοίχους γραφείων και σπιτιών έχουν ως σημείο αναφοράς τους τη συγκεκριμένη φράση. Συμφωνώ απόλυτα πως τα χρήματα δεν μπορούν να φέρουν την ευτυχία από μόνα τους. Μπορούν όμως να συμβάλουν σε ένα μεγάλο ποσοστό σε αυτήν. Ασφαλώς και υπάρχουν ύψιστα αγαθά, αδιαπραγμάτευτα πιο ψηλά στην «πυραμίδα της ευτυχίας» ως απαραίτητα συστατικά και προϋποθέσεις για την κατάκτηση αυτής. Ωστόσο, κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί πως αν όχι όλοι, τουλάχιστον το μεγαλύτερο ποσοστό των ανθρώπων στηρίζουν σημαντικό κομμάτι της ευημερίας τους τουλάχιστον στην ευχέρειά τους να μπορούν να καλύπτουν βασικές τους ανάγκες. Είναι τουλάχιστον υποκριτικό να προσπαθούμε να αποδείξουμε πως ισχύει το αντίθετο, την ίδια στιγμή που οι περισσότεροι παλεύουμε να εξασφαλίσουμε οικονομική αυτάρκεια και άνεση. Σαφώς, το να είσαι πλούσιος δεν οδηγεί νομοτελειακά στην κατάκτηση της ευτυχίας. Εδώ όμως γίνεται αναφορά στο μέτρο και ο μέσος άνθρωπος χρειάζεται στο μέτρο του επιτρεπτού να συνυπολογίζει και τον οικονομικό παράγοντα σαν μία από τις πολλές συνιστώσες που οδηγούν προς την προσωπική του ευμάρεια.

  1. Τόσο όμορφη/ος και είναι μόνη/ος.

Η εξωτερική εμφάνιση των ανθρώπων δεν αποτελεί σε καμία περίπτωση απαραίτητη προϋπόθεση για την ύπαρξη ή μη συντροφικής σχέσης στη ζωή τους. Ξεκινώντας από το πρώτο σκέλος, η ομορφιά είναι κάτι που βασίζεται σε υποκειμενικά κριτήρια ενώ αναφορικά με το δεύτερο σκέλος, η μοναχικότητα σε πολλές περιπτώσεις αποτελεί προσωπική επιλογή. Επομένως, κάθε προσπάθεια ταύτισης των δύο ανεξάρτητων συνθηκών δεν μπορεί να οδηγήσει στην εξαγωγή έγκυρων συμπερασμάτων, ούτε και να αποτελέσει βάσιμο ισχυρισμό. Οι άνθρωποι δεν χωρίζονται σε κατηγορίες και αν αυτό συμβαίνει, είναι απόρροια αυθαίρετων προσωπικών κατηγοριοποιήσεων στις οποίες έχει μάθει να υποκύπτει ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας προκειμένου να εξάγει μαζικά συμπεράσματα. Οι άνθρωποι δεν συγχωνεύονται, οι άνθρωποι είναι όμορφοι σε όποια συνθήκη κι αν υπάρχουν.

  1. Τυχερά είναι όλα.

Όχι, δεν είναι τυχερά. Στη ζωή μπορεί να υπάρξουν στιγμές που οι συγκυρίες να ευνοούν περισσότερο ή λιγότερο κάποιους, όμως κανένας άνθρωπος δεν έφτασε εκεί που επιθυμούσε μόνο εξαιτίας τύχης και συγκυριών. Την τύχη μας την ορίζουμε εμείς. Εμείς χαράζουμε το μονοπάτι μας και οι επιλογές μας καθορίζουν τον τελικό προορισμό μας. Όμως από τη στιγμή που κάθε ελεύθερο ον έχει τη βούληση να σκεφτεί και να δράσει αυτόνομα, βασιζόμενο στις δικές του κοσμοεικόνες και κατασκευές, η «τύχη» είναι πλέον προσωπική του υπόθεση. Οι επιλογές φέρουν μαζί τους και το αίσθημα της ευθύνης. Είναι άδικο να προσπαθούμε να αποτινάξουμε από πάνω μας την ωριμότητα των συνειδητών επιλογών, αποδίδοντας τα συμβαίνοντα στην τύχη.

  1. Θα μεγαλώσεις και θα το ξεχάσεις.

Με βάση την εξελικτική πορεία όλων των ειδών τείνω να συμφωνήσω κι εγώ πως η τοποθέτηση του «θα μεγαλώσεις» είναι κάτι παραπάνω από βέβαιη. Δεν θα ξεχάσεις όμως, τουλάχιστον όχι τόσο εύκολα. Η μνήμη στον άνθρωπο είναι από τα πιο ανθεκτικά λειτουργικά του «εργαλεία». Η μνήμη έχει εκφάνσεις (συναισθηματική μνήμη, βραχύχρονη, μακρόχρονη, αναδρομική) και κατέχει το προνόμιο ή το μειονέκτημα της ανθεκτικότητας. Οι εμπειρίες της ζωής μας, ήδη από την παιδική μας ηλικία, γράφουν με ανεξίτηλο μελάνι στο υποσυνείδητο ή το συνειδητό μας. Αν οι εμπειρίες αυτές είναι ιδιαίτερα τραυματικές, μεγαλώνοντας έχουν τη δυνατότητα ακόμη και να καθορίσουν τις ζωές μας ή το τρόπο που επικοινωνούμε και συνδιαλεγόμαστε με τους γύρω μας. Επομένως, αυτοσκοπός δεν πρέπει να είναι «να μεγαλώσουμε και να ξεχάσουμε» αλλά αντίθετα να επεξεργαστούμε τις εμπειρίες μας με τέτοιο τρόπο ώστε να αποτελέσουν όσο το δυνατόν πιο ασφαλή μαθησιακά πλαίσια στην πορεία της ζωή μας.

Τώρα, θέλω να ξανακάνω την ερώτηση. Πόσα ψέματα άραγε μας έχουν πει μεγαλώνοντας;

Από τον/την Έλενα Κουτσοπούλου

Ψυχολόγος
MSc Δικαστική & Εγκληματολογική Ψυχολογία
Εκπαιδευόμενη Συστημική Ψυχοθεραπεύτρια

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *